Scanauto’s en onterechte boetes: wie betaalt de prijs van een digitale fout?

Bescherm jezelf — en wees alert op wat er gebeurt wanneer technologie de overheid efficiënter maakt, maar fouten bij de burger terechtkomen.

Een brief van een incassobureau. Een naheffingsaanslag voor parkeren in een plaats waar je nooit bent geweest. De verklaring: een scanauto heeft je kenteken geregistreerd. Als het kenteken verkeerd is gelezen, mag jij vervolgens aantonen dat de overheid zich vergist heeft.

Het is een herkenbaar voorbeeld van een groter probleem. Technologie kan parkeercontrole sneller en goedkoper maken, maar ze kan ook fouten op grote schaal produceren. En zelfs wanneer een medewerker de beelden achteraf beoordeelt, blijkt dat geen garantie dat alles goed gaat.

Een half miljoen onterechte naheffingen?

De Autoriteit Persoonsgegevens onderzocht het gebruik van scanauto’s bij parkeerhandhaving. Op basis van de beschikbare cijfers schat de toezichthouder dat gemeenten jaarlijks ongeveer 3 tot 5 miljoen naheffingsaanslagen opleggen. Naar schatting is ongeveer één op de tien daarvan onterecht: in de berichtgeving wordt dat afgerond op zo’n 500.000 gevallen per jaar.

Niet al die fouten ontstaan door een verkeerd gelezen kenteken. Een scanauto ziet bijvoorbeeld niet altijd of iemand aan het laden en lossen is of een gehandicaptenkaart achter de voorruit heeft. De techniek registreert een situatie, maar begrijpt niet vanzelf de volledige context.

De burger als correctiemechanisme

Een fout kan iedereen maken. Het probleem ontstaat wanneer een systeem op grote schaal beslissingen voorbereidt en de burger daarna zelf tijd, bewijs en energie moet leveren om die fout recht te zetten. Denk aan het verzamelen van camerabeelden, het schrijven van bezwaar en het afwachten van een reactie.

Voor iemand die digitaal minder vaardig is, geen bewijs heeft bewaard of simpelweg geen tijd heeft om bezwaar te maken, kan die drempel aanzienlijk zijn. Een formele mogelijkheid om bezwaar te maken is belangrijk, maar is niet hetzelfde als een systeem dat zorgvuldig werkt.

Efficiëntie is geen vrijbrief

Gemeenten blijven verantwoordelijk voor de kwaliteit van hun handhaving, ook wanneer zij technologie van een leverancier gebruiken. Menselijke controle helpt, maar voorkomt niet automatisch alle fouten. Daarom zijn transparantie, goede controle en een laagdrempelige bezwaarprocedure noodzakelijk.

De inzet van scanauto’s roept bovendien vragen op over privacy en toezicht. Camera’s verwerken gegevens over voertuigen en verplaatsingen op grote schaal. De Autoriteit Persoonsgegevens heeft gemeenten daarom ook gewezen op het belang van transparantie over gebruikte algoritmes en een eigen beoordeling van privacyrisico’s.

Technologie moet mensen dienen

Het gaat niet om de stelling dat iedere vorm van digitale handhaving per definitie verkeerd is. Het gaat om de vraag wie de lasten draagt als het misgaat. Als een gemeente kiest voor technologie om efficiënter te werken, moet zij ook investeren in het voorkomen en herstellen van fouten.

Een burger hoort niet eerst een dossier te hoeven opbouwen om te bewijzen dat hij ergens niet is geweest. En een systeem dat duizenden mensen tijd en zorgen kost door vermijdbare fouten, is niet vanzelfsprekend efficiënt — ook niet als het op papier geld bespaart.

Menselijke waardigheid betekent ook dat mensen niet worden gereduceerd tot een kenteken in een database. Technologie hoort de overheid te helpen zorgvuldig te handelen, niet burgers op te zadelen met de gevolgen wanneer die technologie tekortschiet.

Lees ook het onderzoek van de Autoriteit Persoonsgegevens naar scanauto’s voor parkeerhandhaving.